Lachcultuur

Oegandesen moeten altijd lachen! Vrolijk volkje zou je zeggen, maar soms is het ook wel schokkend. Ze lachen als iemand dood is gegaan, als een dokter omgerekend 300 euro vraagt aan een arme familie om hun doodzieke zoontje te helpen (terwijl het een gratis ziekenhuis is), of om het schrikbare hoge cijfer van HIV/AIDS patienten. Mijn collega Brian van de afdeling Social Protection zegt hierover:”If I swallow all these stories, it will kill me, so we just laugh about it.”

In het begin was ik geschokt als mensen begonnen te lachen als er iets ergs werd verteld. Maar langzamerhand begin ik steeds meer te neigen naar de Oegandese Lach Methode.

Mob Justice
Één keer in de maand hebben we een medewerkersvergadering waarbij iedereen aanwezig moet zijn. We zitten dan in onze vergaderzaal op de 1e verdieping die uitkijkt op de hoofdstraat van Lira. Tijdens deze vergadering in december was er opeens veel herrie op straat. Oegandesen zijn echte ramptoeristen (bij een ongeluk komen ze in grote getalen aangesnellen) dus ook hier stonden al snel 100en mensen toe te kijken bij een opstootje wat nogal uit de hand liep. Blijkbaar had een man een fiets gestolen (hij stond bekend als dief) en werd hij hier voor ‘gestraft’ door omstanders (een groepje van 10 man). Toeschouwers stonden te roepen dat het moest stoppen, maar de attackers gingen gewoon door en mensen die zich ermee bemoeiden kregen ook een tik. Het hele personeel van FAPAD stond op het balkon ook te schreeuwen dat het op moest houden. Toen ik door had wat er aan de hand was, ben ik maar weg gelopen. De man heeft het helaas niet overleeft. Dit soort gevallen van mob justice, ik vertaal het altijd maar als ‘spelen voor eigen rechter’, is het resultaat van een falend politiesysteem, mensen die (nog) gewend zijn aan geweld door de langdurige en vrij recente oorlog en armoede die mensen soms tot wanhoop en wangedrag drijft.

Na dit incident ging de vergadering weer verder en iedereen moest er hard om lachen. Dat was misschien wel even schokkend als het hele incident zelf. Ik kon er in ieder geval niet om lachen.

In maart ben ik met een groep collega’s naar het westen van Oeganda gereist voor een workshop. Het was een lange reis van wel 16 uur, maar we hadden een eigen bus en het was een gezellige en mooie rit. Zowel op de heen- als op de terugrit heb ik met verschillende mensen zitten praten en kreeg ik veel verhalen te horen over de oorlog. Ondanks dat mensen verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt, is men toch open en krijg je hele verhalen te horen als je hier om vraagt. Soms in iets te veel details omdat men hier niet voor weg schrikt. In tegenstelling tot Nederland worden hele gruwelijke beelden hier niet afgeschermd of krijg je een waarschuwing (hoewel dat de laatste tijd in NL ook steeds minder is, geloof ik). In de kranten en op tv wordt hier alles getoond en zoals ik al zei zijn Oegandesen ramptoeristen.

Één van mijn collega’s Peter vertelde dat hij de laatste ‘Aboke Girl’ in huis heeft gehad nadat ze terug kwam uit de bush. De LRA (het leger van Kony wat sinds maart dit jaar eindelijk bekendheid heeft gekregen, maar die al jaren weg zijn uit Oeganda) heeft op grote schaal jongens gekidnapt om te dienen als kindsoldaat en meisjes als seksslaaf. Het verhaal wat een gezicht heeft geschreven omdat er een boek over geschreven is, is de kidnapping van een meisjesschool in Aboke (zo’n 15 min. rijden van Lira). Op Independence day (hoe ironisch) in 1996 zijn er 139 meisjes ontvoerd op deze school, waarvan er 109 na onderhandelingen zijn vrijgelaten. Onder die 109 zat één van mijn collega’s, onze accountant. De overgebleven 30 zijn weg gegeven als ‘wives’ aan de commandoleiders van de LRA. Het laatste meisje wat terug is gekomen, was de favoriet van Joseph Kony, en is in 2009 terug gekeerd naar Lango (het district waar Lira de hoofdstad van is). Mijn collega Peter heeft haar een tijd in huis gehad voordat ze terug ging naar haar dorp. Hij vertelde het hele verhaal hoe ze uiteindelijk ontsnapt is en terug kwam naar huis. Ook hij moest om de haverklap lachen over verschillende gruwelijkheden. Niet om respectloos te zijn, zoals je vanuit onze cultuur misschien zou denken, maar als overlevingsstrategie en uitlaatklep.

Humor
Gelukkkig word er ook gelachen om leuke dingen. Oegandesen zijn grappenmakers! Als ze een grap maken, liggen ze zelf helemaal in een deuk en geven ze je ook een harde klap hand om de te benadrukken dat het echt grappig is. Heel handig als je niet weet of de clou van de grap al verteld is, want de handklap komt op het einde. De grappen onder Oegandesen zijn soms niet te begrijpen. In dezelfde busreis naar West Oeganda heb ik veel grappen laten vertalen, maar mijn conclusie was......we hebben duidelijk andere humor. Een voorbeeldje: Dezelfde Peter van de Aboke Girl verslikte zich tijdens z’n verhaal. Zijn collega’s maakte hierover een grap en de hele bus lach in een deuk. De grap: Peter je familie mist je zo erg dat ze je nu aan het roepen zijn en daardoor verslik jij je (=handje klap). Ik ben opgehouden met het laten vertalen van grappen, maar ook als ik uiteindelijk Lango spreek zal ik waarschijnlijk nog niet in een deuk liggen.

Mijn grappen doen het over het algemeen redelijk goed, zeker nu ik ook de techniek van de hand klap gebruik. Grap --> klap --> lachen! Maar de Oegandese Lach Methode als het gaat om treurige verhalen zal ik met al mijn antropologische wil niet voor elkaar krijgen, hoewel ik wel veel kan leren van het ‘luchtig omgaan’ met dit soort zaken.